ในฐานะครูฝึกหมา เรื่องหนึ่งที่เลี่ยงไม่ได้เลยคือการโดนน้องงับหรือกัดมือ ไม่ว่าจะโดยตั้งใจหรือระหว่างเล่น โดยเฉพาะเวลาทำงานกับน้องที่ยังตื่นเต้นง่ายหรือยังไม่รู้จักการควบคุมแรงกัด
เจอบ่อยจนหลายคนอาจชิน แต่ผมอยากบอกว่านี่เป็นเรื่องที่ประมาทไม่ได้เด็ดขาด เพราะการถูกหมากัดไม่ใช่แค่เรื่องเจ็บแล้วหาย แต่มันมีความเสี่ยงเรื่องโรคที่อันตรายถึงชีวิตอยู่ด้วย
บทความนี้เลยอยากให้ข้อมูลกับทุกคน ทั้งเพื่อนร่วมอาชีพและเจ้าของหมาทั่วไป ว่าเมื่อถูกหมากัดแล้วควรทำอย่างไร
ขอบอกไว้ก่อนตั้งแต่ต้นว่า บทความนี้ให้ความรู้เพื่อความเข้าใจเบื้องต้นเท่านั้น ไม่สามารถใช้แทนการวินิจฉัยของแพทย์ได้ เมื่อถูกกัดแล้ว สิ่งที่ถูกต้องที่สุดเสมอคือไปพบแพทย์ให้เร็วที่สุด
โรคที่ต้องกังวลมีสองอย่าง ไม่ใช่แค่พิษสุนัขบ้า
เวลาพูดถึงหมากัด คนส่วนใหญ่นึกถึงแต่โรคพิษสุนัขบ้า ซึ่งถูกต้อง เพราะมันคือโรคที่ร้ายแรงที่สุด แต่จริง ๆ แล้วมีอีกโรคหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กันและคนมักลืม นั่นคือบาดทะยัก
พิษสุนัขบ้าเป็นโรคที่เกิดจากไวรัส และเมื่อแสดงอาการแล้วผู้ป่วยเสียชีวิตแทบทุกราย เพราะยังไม่มียารักษา วิธีเดียวที่ทำได้คือการป้องกันด้วยวัคซีนหลังสัมผัสโรคให้ทันเวลา
บาดทะยักเป็นโรคที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรียที่เข้าทางบาดแผล แผลจากการถูกสัตว์กัดเป็นแผลที่มีความเสี่ยงต่อบาดทะยัก แพทย์จึงมักพิจารณาเรื่องวัคซีนบาดทะยักร่วมด้วยเสมอเมื่อมีบาดแผล นี่คือเหตุผลที่การไปพบแพทย์สำคัญ เพราะหมอจะดูแลทั้งสองเรื่องพร้อมกัน ไม่ใช่แค่เรื่องพิษสุนัขบ้าอย่างเดียว
ถูกกัดแบบไหน ต้องฉีดวัคซีน
ข้อมูลจากโรงพยาบาลในไทยแบ่งความเสี่ยงตามลักษณะการสัมผัสคร่าว ๆ ได้ดังนี้
หากถูกกัดหรือข่วนจนมีบาดแผล ไม่ว่าจะมีเลือดออกหรือเป็นแค่รอยถลอก รวมถึงถูกเลียบริเวณผิวหนังที่มีแผล โดยทั่วไปจำเป็นต้องได้รับวัคซีนป้องกันพิษสุนัขบ้า และถ้าเป็นแผลที่มีเลือดออกซึ่งถือว่าเสี่ยงสูง แพทย์อาจพิจารณาให้เซรุ่มร่วมกับวัคซีนด้วย
กรณีที่ความเสี่ยงต่ำ เช่น ถูกเลียบนผิวหนังปกติที่ไม่มีแผล หรือถูกงับโดยไม่มีรอยถลอกเลย อาจไม่จำเป็นต้องฉีด แต่จุดสำคัญคือ การประเมินว่าแผลอยู่ในกลุ่มไหนเป็นหน้าที่ของแพทย์ ไม่ใช่สิ่งที่เราควรตัดสินใจเองเพื่อความปลอดภัยของชีวิต
ทางที่ปลอดภัยที่สุดเมื่อถูกกัดคือ ล้างแผลให้สะอาดด้วยน้ำและสบู่ทันทีหลายนาที แล้วรีบไปพบแพทย์เพื่อให้ประเมิน
คำถามสำคัญ ถ้าหมาฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าแล้ว คนยังต้องฉีดไหม
นี่คือความเข้าใจผิดที่อันตรายที่สุด และเป็นเหตุผลหลักที่ผมอยากเขียนบทความนี้
หลายคนคิดว่า ถ้าหมาที่กัดเราฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้าแล้ว เราก็ไม่ต้องไปหาหมอ ซึ่งเป็นความคิดที่เสี่ยงมาก
ข้อมูลจากคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี และจากสภากาชาดไทย ชี้ตรงกันว่า การที่สัตว์ได้รับวัคซีนแล้ว ไม่ได้แปลว่าจะป้องกันโรคได้ 100 เปอร์เซ็นต์ เพราะหากสัตว์ตัวนั้นติดเชื้อมาก่อนและอยู่ในระยะฟักตัว การฉีดวัคซีนในสัตว์อาจไม่ได้ผล อีกทั้งเรามักไม่สามารถรู้ประวัติการฉีดวัคซีนของสัตว์ได้อย่างแน่นอนจริง ๆ โดยเฉพาะถ้าไม่ใช่หมาของเราเอง
เพราะฉะนั้น แม้หมาจะฉีดวัคซีนมาแล้ว เมื่อถูกกัดก็ยังต้องไปพบแพทย์เสมอ เพื่อให้แพทย์เป็นผู้ประเมินว่าจำเป็นต้องฉีดวัคซีนหรือไม่ การตัดสินใจไม่ไปหาหมอเพราะคิดว่าหมาฉีดวัคซีนแล้ว เป็นการเสี่ยงกับชีวิตที่ไม่คุ้มเลย
สิ่งที่ควรทำทันทีเมื่อถูกหมากัด
จากข้อมูลของโรงพยาบาลต่าง ๆ ในไทย ลำดับที่แนะนำคือ
- ล้างแผลทันทีด้วยน้ำสะอาดและสบู่ ล้างให้ทั่วและนานพอ เพื่อลดปริมาณเชื้อบริเวณแผล
- ใส่ยาฆ่าเชื้อบริเวณแผลหากมี
- รีบไปพบแพทย์ที่โรงพยาบาลหรือคลินิกให้เร็วที่สุด เพื่อให้แพทย์ประเมินทั้งเรื่องพิษสุนัขบ้าและบาดทะยัก
- ถ้าเป็นไปได้ จดจำหรือสังเกตตัวหมาที่กัดไว้ ว่าเป็นหมาของใคร มีเจ้าของไหม เพื่อให้แพทย์ใช้ประกอบการประเมินและติดตามอาการของหมาต่อได้
ในฐานะครูฝึก ผมมองเรื่องนี้ยังไง
การป้องกันที่ดีที่สุดคือการไม่ทำให้น้องต้องอยู่ในภาวะที่จะกัด ซึ่งเป็นหัวใจของการฝึกแบบที่เราเชื่อ คือลดความกลัวและความตื่นเต้นเกินพอดี สอนให้น้องรู้จักควบคุมแรงกัด และสร้างความไว้ใจแทนการบังคับ น้องที่ไม่ถูกทำให้กลัวหรือถูกต้อนจนมุม โอกาสที่จะกัดก็น้อยลงมาก
แต่ถึงอย่างนั้น อุบัติเหตุก็เกิดขึ้นได้เสมอ โดยเฉพาะกับหมาที่เรายังไม่รู้จักดีพอ เพราะฉะนั้นการรู้วิธีรับมือเมื่อถูกกัด จึงเป็นความรู้ที่ทั้งครูฝึกและเจ้าของหมาทุกคนควรมีติดตัวไว้
สรุป
หมากัดมือ ต้องฉีดยาไหม คำตอบสั้น ๆ คือ ให้แพทย์เป็นคนตัดสิน และเราควรไปพบแพทย์เสมอเมื่อถูกกัดจนมีแผล
อย่าประมาทเพราะคิดว่าแผลเล็ก และอย่าประมาทเพราะคิดว่าหมาฉีดวัคซีนแล้ว เพราะทั้งพิษสุนัขบ้าและบาดทะยักเป็นโรคที่ป้องกันได้ถ้าจัดการทัน แต่อันตรายถึงชีวิตถ้าปล่อยไว้
ล้างแผลให้สะอาดทันที แล้วไปหาหมอ นี่คือคำตอบที่ปลอดภัยที่สุดเสมอ
อ้างอิง
คณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล เรื่อง โดนสุนัขกัดหรือข่วน แต่สุนัขฉีดยากันพิษสุนัขบ้าแล้ว ไม่ต้องไปพบแพทย์จริงหรือ (อ. พญ.รพีพรรณ รัตนวงศ์นรา มอร์ด)
สภากาชาดไทย เรื่อง ความเข้าใจผิดเกี่ยวกับโรคพิษสุนัขบ้า (ศ.นพ.ธีระวัฒน์ เหมะจุฑา)
ข้อมูลแนวทางการปฏิบัติเมื่อถูกสุนัขกัดจากโรงพยาบาลในประเทศไทย
บทความนี้เป็นข้อมูลเพื่อความเข้าใจเบื้องต้น ไม่ใช่คำวินิจฉัยทางการแพทย์ กรุณาพบแพทย์ทุกครั้งเมื่อถูกสัตว์กัด
หมาสนุก · ฝึกหมาสไตล์เล่นไปฝึกไป ไม่ดุ ไม่บังคับ