ในรูปนี้ มือผมว่างเปล่า ไม่มีขนมสักชิ้น
แต่มอมแมมเต็มใจเอาจมูกมาแตะฝ่ามือ และจดจ่ออยู่ที่มือของผมเต็มที่
วันนี้ผมอยากเล่าว่าทำไมการฝึกให้หมาแตะมือเปล่า ซึ่งเราเรียกกันว่า hand target ถึงให้ผลกับสมองหมาต่างจากการเอาขนมล่ออย่างสิ้นเชิง ทั้งที่ปลายทางดูเหมือนกัน
ก่อนอื่น ขอพูดถึงการฝึกสุนัขด้วยการล่อขนม
ผมเข้าใจ และผมไม่ได้จะบอกว่ามันแย่
คนจำนวนมากฝึกหมาด้วยการเอาขนมล่อ (lure) คือถือขนมไว้ที่จมูกหมาแล้วพาหมาเคลื่อนไปในทิศที่ต้องการ อย่างน้อยที่สุดวิธีนี้ก็ยังดีกว่าการบังคับหรือกดหมาให้ทำ เพราะหมาได้เลือกที่จะเดินตามเอง ไม่ได้ถูกฝืน
แต่ระหว่าง “การล่อ” กับ “การให้รางวัล” มันมีความต่างที่สำคัญซ่อนอยู่ และความต่างนั้นอยู่ที่ว่า หมาเห็นขนมตอนไหน
เกิดอะไรขึ้นในสมองหมา เมื่อมันเห็นขนมก่อน
ลองนึกภาพตาม
เวลาเราถือขนมไว้ตรงหน้าหมาก่อนที่มันจะทำอะไร สมองของหมาจะล็อกไปที่ขนมทันที ทุกความสนใจไปกองอยู่ที่ของกินตรงหน้า
ผลคือหมา “เดินตามขนม” ไม่ใช่ “คิดว่าต้องทำอะไร”
มันเลยเป็นไปได้สูงที่หมาจะทำท่าถูกในตอนนั้น แต่ไม่ได้จดจำว่าตัวเองทำอะไรลงไป เพราะสมองไม่ได้ทำงานในส่วนของการตัดสินใจ มันแค่ไล่ตามสิ่งที่เห็น พอวันหลังไม่มีขนมอยู่ในมือ หมาก็มักจะไม่ทำ เพราะสิ่งที่มันจำได้คือ “ทำตามขนม” ไม่ใช่ “ทำสิ่งนี้”
แล้ว hand target ต่างออกไปยังไง
hand target คือการสอนให้หมาเอาจมูกมาแตะฝ่ามือเปล่าของเรา
ขั้นตอนคือ เรายื่นมือเปล่าออกไป พอหมาเอาจมูกมาแตะ เราถึงมาร์กแล้วให้ขนมเป็นรางวัลทีหลัง
จุดสำคัญอยู่ตรงนี้ครับ หมาไม่เห็นขนมก่อนที่จะตัดสินใจแตะ
เพราะฉะนั้นตอนที่หมาเลือกจะเอาจมูกมาแตะมือ สมองมันต้องทำงานเอง มันต้องจำได้ว่า “อ๋อ พอมือยื่นมาแบบนี้ แล้วฉันเอาจมูกไปแตะ เดี๋ยวมีเรื่องดี ๆ ตามมา” นี่คือการคิดและตัดสินใจ ไม่ใช่การไล่ตามของกินที่เห็นอยู่ตรงหน้า
หมาได้ใช้สมองในส่วนที่เราอยากให้มันใช้ คือส่วนของการเลือกทำสิ่งที่ถูก
เราเพิ่มคุณค่าให้ “มือ” จนมันกลายเป็นของมีค่า
หัวใจของเรื่องนี้คือ เราค่อย ๆ สอนให้หมาเรียนรู้ว่า มือของเราคือสัญญาณของเรื่องดี ๆ
ทุกครั้งที่หมาแตะมือแล้วได้รางวัล มือของเราก็มีค่าขึ้นในสายตาหมาทีละนิด จนสุดท้ายมือเปล่า ๆ ของเราเองกลายเป็นสิ่งที่หมาอยากวิ่งเข้าหา อยากแตะ อยากตาม
พอถึงจุดนั้น เราก็ใช้มือพาหมาไปไหนก็ได้ ให้ขึ้นชั่ง ให้เข้ากรง ให้หันหน้าหาหมอ ให้เดินผ่านสิ่งที่มันกลัว โดยไม่ต้องมีขนมอยู่ในมือเลย
จุดที่คนมักคิดไม่ถึง
ถ้ามองเผิน ๆ สุดท้ายเราก็ใช้มือพาหมาเคลื่อนที่เหมือนการล่อด้วยขนมอยู่ดี
ปลายทางดูคล้ายกันมาก มือยื่นไป หมาตามมา
แต่กระบวนการในสมองหมาต่างกันคนละเรื่อง เพียงเพราะสิ่งเดียวคือ หมาไม่ได้เห็นขนมก่อน
การล่อ: หมาไล่ตามของที่เห็น
hand target: หมาเลือกทำเพราะจำได้และตัดสินใจเอง
อันแรกสมองจดจ่อที่ขนม อันหลังสมองจดจ่อที่เราและสิ่งที่มันกำลังทำ และนั่นคือความต่างที่ทำให้หมาเรียนรู้ได้ลึกและจำได้นานกว่า
สรุป ฝึกสุนัขให้คิดเอง ไม่ใช่แค่ไล่ตามขนม
เป้าหมายของเราไม่ใช่แค่ให้หมาทำท่าถูกในวันนี้
แต่คือให้หมาเข้าใจ จดจำ และเลือกทำเองได้แม้ในวันที่ไม่มีขนม
การเอาขนมออกจากสายตาหมา แล้วให้มันเป็นรางวัลที่มาทีหลัง คือการเปิดโอกาสให้หมาได้ใช้สมองคิด แทนที่จะแค่ไล่ตามของกิน
และหมาที่ได้คิดเอง คือหมาที่อยู่กับเราได้อย่างเข้าใจกันจริง ๆ
หมาสนุก · ฝึกหมาสไตล์เล่นไปฝึกไป ไม่ดุ ไม่บังคับ