ในรูปนี้เรากำลังฝึกให้มอมแมมเดินถอยหลัง เพื่อให้ขาหลังไปแตะ Safe Spot
ฟังดูเป็นทริกเล็ก ๆ แต่จริง ๆ แล้วภาพนี้ซ่อนหัวใจสำคัญอย่างหนึ่งของการฝึกหมาไว้
และหัวใจนั้นคือกรวยสีส้ม 2 อันที่ขนาบตัวมอมแมมอยู่
สิ่งที่จะเกิดขึ้นถ้าไม่มีกรวย
พื้นฐานก่อนหน้านี้คือ มอมแมมรู้อยู่แล้วว่าเอาขาไปแตะ Safe Spot แล้วจะได้รางวัล
เพราะฉะนั้นพอเราวาง Safe Spot ไว้ข้างหลัง สิ่งที่หมาจะทำเป็นอย่างแรกคือ หมุนตัวกลับไปแตะ
ซึ่งก็ไม่ผิดอะไรเลย มันได้ผลลัพธ์ที่มันต้องการด้วยวิธีที่ง่ายที่สุด หมาทุกตัวเลือกทางที่ง่ายที่สุดเสมอ นั่นคือธรรมชาติของมัน
แต่สิ่งที่เราอยากได้จริง ๆ คือให้มันเดินถอยหลัง ซึ่งเป็นทักษะที่ยากกว่าและมีประโยชน์กว่ามาก
คำถามคือ แล้วเราจะทำยังไงให้หมาเลือกเดินถอยหลังเอง โดยที่เราไม่ต้องไปจับตัวมัน
คำตอบคือ เปลี่ยนสถานการณ์ ไม่ใช่เปลี่ยนหมา
กรวย 2 อันทำหน้าที่ง่าย ๆ แค่อย่างเดียว คือทำให้การหมุนตัวเป็นเรื่องยาก
พอมีกรวยขนาบซ้ายขวา ทางที่ง่ายที่สุดสำหรับมอมแมมก็เหลือทางเดียว นั่นคือถอยหลัง
เราไม่ได้ห้ามไม่ให้มันหมุน เราไม่ได้ดุเวลามันหมุน เราไม่ได้เอามือไปจับตัวให้มันถอย
เราแค่จัดฉากให้สิ่งที่เราอยากได้ กลายเป็นสิ่งที่หมาเลือกทำเองโดยสะดวกที่สุด
นี่คือหลักการที่เรียกว่า การจัดสภาพแวดล้อม
ในภาษาการฝึกเรียกว่า antecedent arrangement หรือแปลง่าย ๆ ว่า การจัดสภาพแวดล้อมล่วงหน้า
แนวคิดคือ แทนที่จะรอให้หมาทำผิดแล้วค่อยแก้ เราออกแบบสถานการณ์ตั้งแต่แรกให้หมาทำถูกได้ง่ายที่สุด
ครูฝึกที่เก่ง ไม่ใช่คนที่สั่งหมาเก่ง แต่คือคนที่จัดสถานการณ์เก่ง
- อยากให้หมาถอยหลัง ก็จัดที่ให้การหมุนตัวเป็นเรื่องลำบาก
- อยากให้ลูกหมาไม่ฉี่ผิดที่ ก็จัดพื้นที่ให้มันไปที่ถูกได้ง่ายที่สุด
- อยากให้หมาไม่กระโดดใส่แขก ก็จัดให้มันมีที่ของตัวเองที่ดีกว่าการวิ่งไปที่ประตู
ทุกอย่างคือการทำให้พฤติกรรมที่ถูกต้อง กลายเป็นตัวเลือกที่ง่ายที่สุดของหมา
ต่างจากการบังคับตรงไหน
จุดนี้สำคัญมาก เพราะเผิน ๆ อาจดูเหมือนเราเป็นคนกำหนดให้หมาทำอยู่ดี
ลองเทียบกันชัด ๆ
การบังคับ คือเอามือไปจับตัวหมาแล้วดันให้ถอย หรือดึงสายจูงให้มันถอย แล้วค่อยให้รางวัล
การจัดสภาพแวดล้อม คือวางกรวยไว้ แล้วปล่อยให้หมาลองเอง จนมันค้นพบด้วยตัวเองว่าถอยหลังแล้วดี
ผลลัพธ์ภายนอกอาจได้ท่าเดียวกัน แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในหัวหมาคนละเรื่อง
แบบแรก หมาถูกร่างกายพาไป มันไม่ได้ตัดสินใจอะไร และมันอาจเรียนรู้ด้วยว่าเวลาอยู่กับเรา ตัวมันจะถูกจับถูกดัน
แบบหลัง หมาได้ลอง ได้คิด ได้เลือก และได้ค้นพบเอง สิ่งที่มันจำได้คือ ฉันทำสิ่งนี้แล้วเรื่องดีเกิดขึ้น ไม่ใช่ ฉันถูกพาให้ทำ
หมาที่ค้นพบเอง จะทำซ้ำได้แม้ไม่มีเราคอยจับ และจะเรียนรู้เรื่องต่อ ๆ ไปเร็วขึ้นด้วย เพราะมันเริ่มเข้าใจว่าการลองคิดเองเป็นเรื่องที่คุ้มค่า
แล้วกรวยจะอยู่ตลอดไปไหม
ไม่ครับ
ตัวช่วยทุกอย่างมีไว้เพื่อถอดออก
พอมอมแมมถอยหลังได้คล่องขึ้น เราจะค่อย ๆ ขยับกรวยให้ห่างออก แล้วเอาออกไปทีละอัน จนสุดท้ายไม่ต้องมีกรวยเลย
เพราะตอนนั้นหมาไม่ได้ถอยหลังเพราะมีกรวยบังคับอยู่ แต่ถอยเพราะมันรู้แล้วว่านี่คือสิ่งที่ทำแล้วดี
ตัวช่วยที่ดี คือตัวช่วยที่ทำให้หมาทำถูกได้ในครั้งแรก ๆ แล้วค่อย ๆ หายไปโดยที่หมาไม่รู้ตัว
สรุป ครูฝึกสุนัขที่เก่งคือคนที่จัดสถานการณ์เก่ง
ครั้งหน้าถ้าหมาที่บ้านทำในสิ่งที่เราไม่อยากให้ทำ ลองเปลี่ยนคำถามในหัวดูครับ
จากคำถามว่า “จะห้ามมันยังไง” เป็นคำถามว่า “จะจัดสถานการณ์ยังไง ให้สิ่งที่เราอยากได้กลายเป็นทางที่ง่ายที่สุดสำหรับมัน”
บางครั้งคำตอบอาจเป็นแค่กรวย 2 อัน
หมาสนุก · ฝึกหมาสไตล์เล่นไปฝึกไป ไม่ดุ ไม่บังคับ